Artykuł wygłoszony podczas prezentacji w Książnicy Zamojskiej w dniu 12 lutego 2026r,

26 września 2025 roku Sejm RP przyjął jednomyślnie uchwałę ustanawiającą rok 2026 Rokiem Stanisława Staszica, aby upamiętnić 200 rocznicę jego śmierci. Uchwała, jak napisali w niej posłowie, była także wyrazem uznania dla wpływu, jaki Stanisław Staszic wywarł na dzieje Polski. To jeden z najwybitniejszych przedstawicieli polskiego oświecenia, ksiądz katolicki, pisarz polityczny i publicysta, filozof i tłumacz, przyrodnik, geograf i geolog, pionier spółdzielczości, członek Izby Edukacyjnej Księstwa Warszawskiego, minister stanu Księstwa Warszawskiego, minister stanu Królestwa Polskiego

1. Młodość

Nie znamy dokładnej daty urodzin Stanisława Staszica. 6 listopada 1755 roku miał miejsce jego chrzest w Pile, niewielkim miasteczku w północnej części Wielkopolski. Jego ojciec to Wawrzyniec Staszic, a matka Katarzyna z Mędlickich. Stanisław był czwartym dzieckiem Stasziców, matka miała już ponad 40 lat i obawiała się o życie małego Stasia. Poleciła syna opiece Bożej i uczyniła ślub, że będzie on chodził w stroju duchownym, a gdy dorośnie zostanie księdzem. Widok małego chłopca w niewielkim habicie, wzbudzał sensacje, a także zdziwienie wśród mieszkańców Piły. Koledzy, nie wiedzieli, jak zwracać się do chłopca ubranego w taki ubiór. Często naśmiewali się z niego i mu dokuczali, mówiąc na niego: proboszczunio czy księżulek.

2. Seminarium Duchowne

Stanisław podjął naukę w Poznaniu i w 1774 roku uzyskał niższe świecenia kapłańskie, następnie kontynuował studia teologiczne, W czasie tych studiów opiekował się i nauczał młodszych uczniów, seminarzystów. W tym okresie życia młodego Staszica poznał Józef Wybicki, późniejszy autor słów do „Mazurka Dąbrowskiego”. Według nie do końca sprawdzonych źródeł, już wtedy Wybicki polecił Staszica Andrzejowi Zamoyskiemu.

3. Nauka

Andrzej Zamoyski studiował w Getyndze, Lipsku, Paryżu. Już wówczas poszukiwał nauczyciela dla swoich dzieci i zastanawiał się na powierzeniem funkcji guwernera Staszicowi. Jest wielce prawdopodobne,  że już przed podjęciem studiów przez młodego księdza z Piły spotkali się po raz pierwszy.

Staszic wyjechał na studia do Niemiec, nauki pobierał w Lipsku i Getyndze. Następnie rozpoczął studia na College de France w Paryżu, gdzie pogłębiał wiedzę z zakresu historii, geologii, anatomii  czy fizyki. Warto zauważyć, że na tej Uczelni ( wcześniej zwanej College Royal)  w drugiej połowie XVI wieku nauki pobierał także założyciel Zamościa Jan Zamoyski. Natomiast kilkadziesiąt lat później, w pierwszej połowie XIX wieku na tym uniwersytecie wykładał Adam Mickiewicz. Staszic poznał wielkiego uczonego francuskiego Georga Luisa Buffona Przetłumaczył jego pracę Epoki Natury 1786 roku  Była to też próba wytłumaczenia pochodzenia oraz historii naszej planety. Po zakończeniu nauki w 1781 roku Stanisław Staszic wybrał się w drogę powrotną do Ojczyzny .

4. Alpy

 Stanisław Staszic był jednym z pierwszych turystów Europy.

Przed dwoma stuleciami to określenie pojawiało się przede wszystkim w odniesieniu do kogoś, kto odkrywa tereny górzyste. Dzisiaj powiedzielibyśmy też, że Staszic uprawiał turystykę kwalifikowaną, czyli stał się: „osobą trwale zainteresowaną turystyką, uprawiającą ją ze znawstwem, doskonalącą swoją sprawność fizyczną oraz łączącą turystyczną aktywność fizyczną z wszechstronnym poznaniem rejonu.

 W drodze powrotnej  do Ojczyzny miał okazję zobaczyć i poznać Alpy oraz Apeniny. Zamiłowanie do wspinaczek wysokogórskich, a także poznawania geologii kontynuował później.

5. Doktor obojga praw

Po powrocie do kraju Staszic podjął studia na Akademii Zamoyskiej i w 1782 roku uzyskał tytuł doktora obojga praw, czyli prawa kanonicznego i cywilnego.

Uroczystości promocji na doktora obojga praw (doctor utriusque iuris – prawa cywilnego i kanonicznego) były w XVI–XVIII wieku niezwykle ważnymi wydarzeniami akademickimi w Zamościu, uroczyście odbywającymi się w kolegiacie. 

Na początku lat osiemdziesiątych XVIII wieku na niższym stopniu Akademii Zamojskiej kształcił się znany poeta Kajetan Koźmian. W swoich pamiętnikach poeta pozostawił barwne opisy ówczesnej kolegiaty zamojskiej, zwracając uwagę zarówno na jej wystrój, jak i znaczenie historyczne. Szczególny podziw budziły w nim dzieła sztuki sakralnej, które nadawały świątyni podniosły i reprezentacyjny charakter.

Koźmian wspominał m.in. obraz św. Mikołaja z 1613 roku oraz Zwiastowanie Najświętszej Maryi Panny, sprowadzone do Zamościa w połowie XVII wieku przez Jana II Zamoyskiego, zwanego później „Sobiepanem”. Dzieła te świadczyły o artystycznych ambicjach fundatorów oraz o wysokim poziomie kultury religijnej miasta.

W sposób szczególny poeta opisał kaplicę Zamoyskich, która wyłożona była karmazynowym aksamitem, czyli tkaniną w głębokim odcieniu czerwieni. Materiał ten nadawał wnętrzu splendoru i podkreślał rangę rodu fundatorów. Na obiciach, po lewej stronie kaplicy, zawieszone były portrety przedstawicieli rodziny Zamoyskich, ordynatów, począwszy od Jana Wielkiego, a skończywszy na VIII ordynacie, Klemensie Zamoyskim.

Koźmian zwrócił również uwagę na marmurową płytę nagrobną hetmana Jana Zamoyskiego, umieszczoną na jego grobie. Widniał na niej łaciński napis: Hic situs est Ioannes Zamoyski, jednak był on trudny do odczytania, ponieważ mosiężne litery w znacznej części zostały wyłamane lub strącone. Jedynie po ich śladach można było odtworzyć sens inskrypcji. Poeta zauważył, że ten „wielki człowiek” dawnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów, mimo ogromnych zasług, był prześladowany i dotknięty niewdzięcznością współobywateli. W żalu do rodaków miał dopisać słowa: „Plurima pro civibus, graviora a civibus passus” („Bardzo wiele znosił dla obywateli, lecz jeszcze cięższych przykrości od nich doznał”), lecz następnie – jak zanotował Koźmian – „wzniósłszy się nad urazę, zmazał ten dopisek”.

6. Akademia Zamojska

Stanisław Staszic z uwagi na to, że katedry prawa kanonicznego i cywilnego były zajęte przez innych profesorów, objął w Akademii funkcję wykładowcy jeżyka francuskiego. Znał dobrze ten język choćby z uwagi na studia w College de Frans w Paryżu.

Kajetan Koźmian podziwiał także gmach Akademii Zamojskiej, określając go jako rozległy czworokąt z dziedzińcem pośrodku. Budynek posiadał bramy wychodzące na obszerny plac, przy którym wznosił się pałac Zamoyskich, a naprzeciwko znajdowała się kolegiata. Koźmian podziwiał także przez ogrodzenie przyjazd do Zamościa z pobliskich Łabuń Jana Jakuba Zamoyskiego dorożką zaprzężoną w sześć białych koni. Jan Jakub Zamoyski był na dziedzińcu przed pałacem witany przez brata Andrzeja

Dwupiętrowy gmach mieścił sale wykładowe oraz mieszkania profesorów, stanowiąc ważne centrum życia naukowego i intelektualnego miasta

 W 1784 roku Akademia Zamojska, po 190 latach istnienia, została zamknięta przez Austriaków. Ksiądz Staszic stracił swoją posadę. Andrzej Zamoyski, który w tym czasie pełnił już funkcję  X ordynata na Zamościu, celem pocieszenia zapewnił mu jednak probostwo w Turobinie. W tym ordynackim mieście młody ksiądz pobierał  wysokie dochody i pełnił te funkcje przez 3 lata.

7. Nauczyciel dzieci Andrzeja Zamoyskiego

W 1781 roku  Staszic podpisał 10 letni kontrakt na naukę dzieci Andrzeja i Konstancji Zamoyskich. W ramach umowy otrzymywał 4 tysiące złotych rocznie, płatnych dożywotnio. Po latach sam Staszic wspominał: „W tym domu zostając, nie potrzebowałem czynić żadnych na siebie wydatków, mając wszystkie wygody”. Stan duchowny oraz zagraniczne studia świadczyły o tym, że jest on człowiekiem kompetentnym.  Ksiądz Staszic zajął się kształceniem 11 letniego Aleksandra Augusta, nauki pobierała także dziesięcioletnia Anna, nieco później do nauki dołączył wówczas 6 letni Stanisław Kostka. Dzieci uczyły się języka polskiego, religii, łaciny, przyrody, arytmetyki, geometrii, algebry, języka francuskiego, ćwiczyły kaligrafię. Stanisław Kostka w swoich pamiętnikach niezbyt przychylnie wypowiadał się o swoim nauczycielu, który nie potrafił uczyć bez lżenia i bicia , był ordynarny i gwałtowny”.

Stanisław Szlachcic chętnie przestawał w towarzystwie kobiet i umiał się im podobać , ubierał się starannie jak akademik w czarną francuską suknie z płaszczykiem i jak zapisał Koźmian „kobietom podobać się umiał”.

Konstancja Zamoyska podczas balu karnawałowego zapamiętała rozmowę nauczyciela dzieci z pewną damą.

– Proszę księdza, czy ksiądz pamięta o tym, że jako duchowny wyrzekł się kobiet – zapytała dama w języku francuskim, który był językiem ówczesnych salonów.

Pani wybaczy wyrzekłem się małżeństwa, ale nigdy kobiet.

8. Andrzej Zamoyski

Andrzej Zamoyski to X ordynat na Zamościu. Urodził się w 1717 roku w majątku Zamoyskich w Bieżuniu na północy Mazowsza. W 1764 roku został mianowany przez króla Stanisława Poniatowskiego kanclerzem wielkim koronnym.

W 1767 złożył kanclerstwo w proteście przeciwko porwaniu przez Rosjan  senatorów na Sejmie Repninowskim. Sejm repninowski (1767–1768) to skonfederowany, zwołany w Warszawie pod dyktando rosyjskiego ambasadora Nikołaja Repnina. Terroryzując posłów porwaniem przywódców opozycji, Repnin wymusił przyjęcie praw kardynalnych (m.in. liberum veto, wolna elekcja) oraz równouprawnienia dysydentów, co utrwaliło rosyjski protektorat nad Rzecząpospolitą. 

Od tego czasu Andrzej Zamoyski  tytułował się   „ex-kanclerzem”. Był człowiekiem kierującym się ideałami Oświecenia,

Mając 52 lata po raz pierwszy zawarł związek małżeński. Poślubił 27-letnią Konstancję z Czartoryskich Zamoyską, wdowę po swoim bratanku Klemensie, VIII ordynacie na Zamościu.

W 1778 roku Andrzej ogłosił  „Zbiór praw sądowych”. nadające pewne prawa mieszczanom i chłopom, a ograniczające nieco przywileje króla, szlachty i duchowieństwa. Przedłożony sejmowi w 1780 roku „Kodeks Zamoyskiego” nie został jednak przyjęty, posłowie odrzucili projekt w zasadzie go nie czytając. 

Po tej porażce Andrzej Zamoyski zarzucił wszelką działalność publiczną i zajął się już tylko sprawami rodzinnymi i gospodarczymi.

W 1777 roku został X ordynatem na Zamościu. Jego rodzony brat, Jan Jakub sprawował funkcje IX ordynata. Ze względu na podeszły wiek, chorobę i brak męskiego potomka przekazał Andrejowi ordynację zamojską w zamian za roczną pensję. Dobra ordynacji, obejmujące 9 miast i 164 wsie, po pierwszym rozbiorze w 1772 roku znalazły się częściowo w zaborze rosyjskim i w znacznej części na terenie Austrii. Były kanclerz wraz ze Staszicem jeździli do pałacu w Łabuniach, który upodobał sobie Jan Jakub.

Andrzej Zamoyski zawsze miał w kieszeni drobne monety, które rozdawał ubogim i potrzebującym. ‘

9. „Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego„

Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego zostały wydane anonimowo w Warszawie w 1787 roku, albo też w Haidelbergu i dwa lata później dotarła do Warszawy, nakład 400 egzemplarzy szybko został wykupiony. Zastanawiano się kto jest autorem tego dzieła, podejrzewano, że to Józef Wybicki albo też sam X ordynat Andrzej Zamoyski. Staszic nie był podejrzewany, gdyż w tym czasie nie był jeszcze znaną osobą.

Staszic mieszkając w Zamościu znał archiwum hetmana Jana Zamoyskiego i jego następców, korzystał z ogromnych zasobów biblioteki gromadzonych przez dwa wieki. Dla autora Jan Zamoyski stanowił symbol antymagnackiej polityki i szlacheckiego patriotyzmu. Choć tytuł wskazuje na biografię Jana Zamoyskiego – jednego z najwybitniejszych mężów stanu epoki Złotej Wolności – dzieło Staszica było znacznie więcej niż tylko życiorysem. Autor wykorzystał postać Zamoyskiego jako symbol aktywnych reformatorów i szlacheckiego patriotyzmu sprzed dwóch wieków, by zwrócić uwagę na pilną potrzebę odnowy Rzeczypospolitej ogarniętej stagnacją i upadkiem instytucji państwowych. 

Według dzieła sejm miał być złożony ze szlachty i mieszczan, wyposażony we władzę ustawodawczą i wykonawczą, podejmujący decyzję większością głosów, „Uwagi” napiętnowały egoistyczną politykę  magnatów. W części dzieła dotyczącej Edukacji znajduje się cytat z otwarcia Akademii Zamojskiej z 1595 roku, czyli słowa hetmana Jana „Takie będą Rzeczypospolite, jakie ich młodzieży chowanie”. – co Staszic interpretował jako klucz do duchowego i społecznego odrodzenia narodu. Edukacja była dla niego fundamentem nie tylko wiedzy, ale obywatelskiej odpowiedzialności.  Autor dziełą osiągnął zamierzony cel czyli rozpoczęcie dyskusji nad reformą państwa, Dyskusja na ten temat toczyła się podczas obrad Sejmu Wielkiego w latach  1788 – 1792.

10. „Przestrogi dla Polski”

W 1790 roku Stanisław Staszic opublikował dzieło „Przestrogi dla Polski”, które stało się jednym z najważniejszych tekstów publicystycznych polskiego Oświecenia. Autor w sposób odważny i bezkompromisowy piętnował w nim egoizm stanu szlacheckiego, zwłaszcza jego monopol na posiadanie ziemi oraz pełnię praw politycznych, co – zdaniem Staszica – prowadziło do osłabienia i upadku państwa. Szczególną uwagę poświęcał mieszczanom, domagając się wzmocnienia ich pozycji ekonomicznej i politycznej, gdyż widział w nich siłę zdolną do unowocześnienia kraju. Jednocześnie poruszał kwestię chłopską, postulując stopniową poprawę ich losu poprzez ograniczanie pańszczyzny i zapewnienie im ochrony prawnej. Staszic podkreślał, że w ówczesnej Rzeczypospolitej około 10% społeczeństwa stanowiła szlachta, natomiast aż 80% – chłopi, co czyniło niesprawiedliwy system szczególnie groźnym dla przyszłości państwa. Przestrogi dla Polski były ostrzeżeniem przed dalszym trwaniem w anarchii oraz apelem o głębokie reformy społeczne i ustrojowe

Podczas zwiedzania Zamościa z przewodnikiem, szczególnie w roku 2026 Stanisław Staszic i jego związki z Zamościem to będzie bardzo ważny temat …cdn.