Archiwum kategorii: Historia

Od wieku szesnastego do dnia wczorajszego

Pacyfikacja Zamojszczyzny

bjałowolaPo zakoczeniu działań wojny obronnej 1939 roku na Zamojszczyznę na krótko wkorczyły wojska  armii bolszewickiej a nastepnie niemieckiej. Bardzo spodobały im się Zamość, Roztocze i okolice i waśnie tutaj w ramach polityki Lebensraum  zaplanowali dla siebie pierwszy okręg przesledleńczy. Wysiedlonych zostało setki wiosek, odbywały się pacyfikacje, na których ginęło wielu mieszkańców podzamojskich miejscowości.  na zdjęciu widzimy mieszkańcy jednej z wysiedlanych wiosek na ul Akademickiej w Zamościu.

„W czasie pacyfikacji, na boisku szkolnym, został zamordowany mój ojciec, siostra z mężem i trójka dzieci – najmłodsze miało 8 miesięcy. Gdy mordercy odjechali do Zamościa, poszedłem do zabitych i zobaczyłem wśród stosu trupów moją siostrę, trzymała w ramionach martwe niemowlę, a obok niej leżały pozostałe dzieci. Przebieg pacyfikacji był straszny. Bardzo wcześnie rano Białowola została otoczona ścisłym kordonem żołnierzy. Specjalne patrole chodziły po wsi i spędzały mieszkańców do szkoły. Tam odbywała się selekcja. Wybranych wprowadzano rodzinami lub piątkami na boisko szkolne i na oczach pozostałych mieszkańców zabijano seriami z karabinów maszynowych. W razie potrzeby dobijano strzałem w głowę” relacja świadka zbrodni. Stryj ze Zwódnego, którego ojciec pochodził z Białowoli k. Zamościa opowiadał jak kuzynka wraz ze swoją koleżanką uciekała przed pacyfikacją tejże miejscowości . W pewnym momencie zostali dostrzeżeni przez Niemców, wydawało im się, że są już w dość dużej odległości i zdołają umknąć, jednak kule dosięgły serca kuzynki, koleżanka miała wiecej szczęścia i później opowiedziała tą historię. Stryj Stanisław do dziś ma zdjęcie tej 16 – letniej  dziewczyny zrobione niewiele miesięcy przed jej śmiercią … Więcej na ten i wiele innych tematów opowiem podczas wycieczek trasami Zamojszczyzny – PrzewodnikZamosc@gmail.com

Bitwa pod Zaborecznem

Odbieranie_pl okBitwa pod Zaborecznem. Na zdjęciu widzimy Niemców odbierających dzieci polskim Matkom, wiele dzieci zginęło zamordowanych, na skutek chorób, koszmarnych warunków transportu, część została przekazana do germanizacji i nigdy nie wróciły do swoich domów. nawet nie wiedziały kim są. Powstanie Zamojskie było w dużej mierze odpowiedzią na te działania niemieckich żołnierzy, gestapo. Jest zatem rok czterdziesty trzeci, pierwszy dzień lutego. Plutony Batalionów Chłopskich wspierane przez oddziały Armii Krajowej posiadają broń, która pochodzi z walk wrześniowych, również ci sami żołnierze przygotowują się do walki. Partyzanci widzą zbliżający się niemiecki oddział rozpoznawczy, otwierają ogień, padają pierwsi zabici. Z uwagi na śnieżną zimę Niemcy przemieszczają się na saniach, konie jednak się płoszą i …za chwile przybiegają na polską stronę, Partyzanci są bardzo uradowani ze zdobytej broni, amunicji, natomiast żandarmeria niemiecka musi się wycofać .

Bitwa pod Zaborecznem trwa, jeden z niemieckich oficerów wyraźnie lekceważy sobie polskie leśne oddziały. Co chwile podchodzi do swoich żołnierzy i wskazuje im jak strzelać, popędza ich, nie zwracając uwagi na polskie pociski zakładają, że z tak dużej odległości kule nie będą się go imać.

szkolenie przed Bitwą

Szkolenie Oddziałów przed Bitwą pod Zaborecznem

Okazuje się jednak że partyzanci mają bardzo skuteczną broń tzw. flintę, czyli polski Ur, przechowywaną w skrzyni z napisem „broń optyczna”. Niestety polska strona posiada jedynie kilka pocisków do tej broni (o niezwykłej sile rażenia), pocisków jest dosyć!. ..Gdy zabity oficer trafia do szpitala w Tomaszowie Lubelskim, Niemcy twierdzą, że tego rodzaju broń może pochodzić tylko od …angielskich skoczków spadochronowych. Po południu Niemcy sprowadzają  posiłki w sile około 600 ludzi, używają także moździerzy. Szala zaczyna przechylać się na stronę hitlerowców. Okazuje się, że polscy żołnierze mają jeszcze jedną ukrytą broń, wykonany przez kowala ze wsi Polany Piotra Wojczuka ckm. Do akcji wkracza  „Kosynier” i dwóch innych żołnierzy, którzy zajmują pozycje bardzo blisko wojsk okupanta

„Ogórkiem” do Zamościa z roztoczańskiej wsi

beczki na dworcu stefanidesaKoniec lat sześćdzisiątych lub początek siedemdziesiątych, jedna z podzamojskich wsi, daleko od szosy. Autonaprawa przyjeżdza od strony Krasnobrodu wcześnie rano,  na przystanku wsiada wielu młodych ale także starszych ludzi. Najlepsze miejsce przy kierowcy zajmuje konduktor, a jesli go nie ma  bliski znajomy kierowcy. Wówczas kierowca sam sprzedawaje bilety, po kilku minutach rusza dalej, nikomu zbytnio się nie spieszy, można odnieść wrażenie, że każdy ma wystarczająco dużo czasu. Szybko zapełniają się miejsca siedzące i już na następnym przystanku dla kolejnych pasażerów pozostają tylko te stojące. Za oknami przesywają się krajobrazy Roztocza,  wesoły jelcz „ogórek” co chwilę mija jeszcze strzechą kryte chaty, wstęgi pól porosłe żytem pszenicą, lnem, zielone sady i lasy

jelcz beczka w zamościu ok

 Na kazdym siedzeniu „beczki” zmierzającej do Zamościa  toczą się rozmowy, młodzież dyskutuje o kolejnym dniu szkolnym w liceum lub zawodówce, starsi jedą do zakładu czy na rynek sprzedać coś z zebranych płodów ziemi. Starsza kobieta w  kolorowej chustce na głowie, trzyma pod nogami żywego koguta a jej sąsiadka wyrywającą się kaczkę oraz kilkadzisiąt świeżych jaj w koszyku…wszystko na handel. Jeszcze inna kumoszka powiada, że mąż został w domu i ona musi wrócać szybko po południu, zrobić obiad, także czasu nie ma zbyt wiele. Wielość tematów rozmów trudno tu wymienić.  Dziś ktoś gra na organkach, a inny  nawet zabrał harmonię, wielu pasażerów śpiewa szczególnie że dziś są wyjatkowo popularne imieniny.

   normal_dworzec-PKS-copy

Zwiedzanie Zamościa i Roztocza z przewodnikiem lub bez z okien „ogórka” obecnie nie jest możliwe, nie zachowały sie też antyczne samochowy w zamojskiej Autonaprawie, pozostało nam tylko to co na zdjęciach. Zdjęcia Archiwum Zamojskie.

Muzeum Zamojskie – Fotografująca Ziemianka

baby

Ostatnio miałem przyjemność obejrzeć wystawę w Muzeum Zamojskim w Zamościu„Fotografująca Ziemianka”, przedstawiającą zdjęcia Zofii Malczewskiej z Sitna, ostatniej przedstawicielki starego, szlacheckiego rodu. Na fotografiach możemy zaobserwować życie zamojskiej wsi, poznać zwyczaje chłopów, jak wyglądały wówczas prace polowe, czy szczególnie cenne – zobaczyć stroje miejscowych włościan.

 ziemianka

Poza tym Zofia Malczewska przedstawiła członków swojej rodziny podczas najważniejszych ale mniej istotnych momentów ich życia, od święta i na codzień. Najbardziej wartościowe wydają się być fotografię pałacu Malczewskich w Sitnie i jego bliskie okolice – ogród, park, staw parkowy, czy oranżerię. 

Warto odwiedzić nasze muzeum, wystawa jest czynna do końca zimy a nawet kilka dni dłużej. Możemy tam zobaczyć ponad 60  starych fotografii ( tu jedynie 2 miniaturki) i doświadczyć ducha dawnej Polski…

Zdobycie Zamościa

panorama zamościa starego okMówi się, że Zamość jest niezdobytą twierdzą, jednakże wtajemniczeni wiedzą:-) , że szturmem Hetmański Gród został zdobyty przez …wojska Polskie , a jeden ze zdobywców ma w Zamościu swoją ulicę gdzie ona sie znajduję? . Przewodnik po Zamościu dziś przedstawia te wydarzenia.

Naczelny wódz wojsk Księstwa Warszawskiego  książę Józef Poniatowski po bitwie pod Raszynem – 19 IV 1809 –  rozpoczął ofensywę w kierunku Galicji. Po wkroczeniu do Lublina wojska dowodzone przez gen. Kamieńskiego przybyły pod Zamość w dniu 15 V 1809. Załoga austriacka liczyła wówczas około 3 tys. ludzi, którymi dowodził pułk. Ferdynand Paluszky. Austriacy się nie poddawali. W związku z tym  książę Józef Poniatowski przysłał pod Zamość oddziały pod dowództwem artylerzysty gen. Jana Pelletiera, który przejął dowództwo nad wojskami polskimi. Mimo wzmocnienia zdobycie twierdzy nie było łatwe, w związku z tym wysłano kolejne posiłki , jednakże  Austriacy stacjonujący w Zamościu nadal się nie poddawali. Nocą z 19 na 20 V wojska polskie zaskoczyły obrońców i przypuściły szturm, po którym opór austriacki został złamany a oblegający przekroczyli mury twierdzy.  w końcowym efekcie walki toczyły sie przed  ratuszem i zakończyły na Rynku Wielkim, Austriacy skapitulowali . W szturmie zginęło ok. 300 żołnierzy austriackich 10 razy mniej żołnierzy polskich. Reszta żołnierzy austriackich, wraz z komendantem, trafiła do niewoli. Należy także dodać, że wojska Księstwa Warszawskiego były wspierane przez mieszkańców Zamościa i okolic, którzy przekazywali ważne  informacje jak również walczyli z bronią w ręku.

22 V 1809 r. na Rynku Wielkim odbył się uroczysty przegląd wojska z udziałem księcia Józefa Poniatowskiego. Książe został entuzjastycznie przywitany przez Zamościan, a w kolegiacie odprawiono specjalne dziękczynne nabożeństwo. Na mocy pokoju zawartego między cesarzem Napoleonem a Austrią w Schoenbrunn (14 X 1809) terytorium Księstwa Warszawskiego powiększyło się o tereny Galicji Zachodniej i okręg zamojski Galicji Wschodniej.

Piękna karta życia Zamoyskiego, u boku Batorego

st Batoru portret

Dlaczego piszę na tym blogu o królu Stefanie ? Był to monarcha z którym przez cały okres jego panowania współdziałał Jan Zamoyski, za jego rządów został podkanclerzym a następnie  w dniu 1 III 1578 roku (późniejszy) Pan na Zamościu Kanclerzem Wielkim Koronnym. W czerwcu 1579 rozpoczęła się I wyprawa moskiewska, a dzięki zabiegom Kanclerza wśród szlachty Sejm uchwalił niezbędne podatki na dwa kolejne lata wojny z Moskwą. 6 VIII 1580 roku Zamoyski odniósł pierwsze zwycięstwo, zdobył wraz ze swym wojskiem twierdzę Wileż, rok później 11 VIII 1581 roku został mianowany przez Stefana Batorego – w uznaniu  zasług – Hetmanem Wielkim Koronnym i jako pierwszy w Polsce połączył stanowiska kanclerza i hetmana.

akt_lokacyjny_zamoscia

Akt lokacyjny Zamościa wydany przez króla Stefana, znajduje się w Muzeum Zamojskim, gdzie chętnie zaprowadzi Państwa przewodnik po Zamościu i opowie o jego historii, dziejach ludzi związanych z tym grodem.

Plany  Zamoyskiego, także dzięki  Batoremu mogły być realizowane, 12 czerwca 1580 roku król Stefan zatwierdził akt lokacyjny Zamościa oraz nadał miastu herb, natomiast dokładnie 3 lata później na Wawelu, 12 czerwca 1583 roku odbył się iście królewski ślub Jana Zamoyskiego z księżniczką Gryzeldą Batorówną, bratanicą króla, córka księcia Siedmiogrodu Krzysztofa,  współpraca tych dwóch ludzi zacieśniła się jeszcze bardziej, stanowili teraz jedną rodzinę . „Śmierć króla Stefana (12 grudnia 1586 r.) na zamku w Grodnie przecięła jego wielkie mocarstwowe plany i zamknęła jedną z najpiękniejszych kart życia Zamoyskiego. Za Zygmunta III zmalały jego wpływy na dworze, ale wzrósł jego autorytet moralny i popularność” ks. Zbigniew Starnawski

 plan nastarszy Zamościa

Batory i Zamoyski

Jan_Matejko-Batory_pod_Pskowem

14 grudnia 1575 roku, czyli mija kolejna rocznica) Stefan Batory ogłoszony został królem Polski. W czasie panowania Batorego, na początku lat osiemdziesiątych XVI wieku Iwan Groźny zajął Inflanty, które należały do Litwy, dochodziło do masowych gwałtów i morderstw . W odpowiedzi na te działania cara król wspólnie z „naszym” hetmanem Janem Zamoyskim doprowadzili do trzech zwycięskich wypraw moskiewskich przeciwko Iwanowi Groźnemu. W arkana polityki wewnętrznej wprowadził Króla Stefana kanclerz, który był doskonale zorientowany  polityce wewnętrznej i znał genezę waśni rodowych. W tym czasie mówiono, że Batory bez Zamoyskiego nie powinien udawać się na sejm, jeżeli natomiast chodzi o działania wojenne to właśnie  król był wzorem dla hetmana.

Na obrazie Jana Matejko „Batory pod Pskowem” obok króla Batorego po lewej stronie stoi dumny hetman i kanclerz wielki koronny Jan Zamoyski nie zadowolony z zawieranego pokoju, gdyż był zwolennikiem kontynuacji wojny z Moskalami, aż do całkowitego zwycięstwa, co w owym czasie było możliwe do osiągnięcia. Jan Zamoyski przedstawiony został na obrazie z atrybutem swojej władzy, z pieczęcią kanclerską. Po zwycięstwach kampanii moskiewskiej król i jego kanclerz mieli dalsze plany, które zamierzali realizować wraz z papieżem i stolicą apostolska i papieżem. Aby odsunąć zagrożenie tureckie od Europy zamierzali uderzyć na  Konstantynopol, plany te przerwała jednak przedwczesna śmierć Batorego.

Rocznica stanu wojennego w Zamościu

stan woejnyy 2

Należy przypomnieć, że za kilka godzin mija kolejna rocznica wprowadzenia stanu wojennego, wtedy rozpoczęła się wojna Jaruzelskiego i komunistycznej ekipy z Polakami …  W Zamościu tego dnia  strajkował POM, Delia…
Dziś już nikt nie strajkuje. Socjalizm obalony! a kapitalizm doprowadził do tego, że w naszym mieście  nie ma już zakładów I strajków, nie ma kto demonstrować. Kraina wiecznej szczęśliwości. Tylko Ci co wtedy byli nieszczęśliwi siedzą w domach bo wszyscy młodzi wyjechali. Najniższe zarobki w całym kraju na południowym wschodzie. W rocznicę rozpoczęcia wojny Jaruzelskiego z Polakami przypomnijmy sobie także wcześniejsze tragiczne czasy – na zdjęciu baraki przy ulicy Lubelskiej, do dziś zdarza się jeszcze spotkać między Wiejską a Okrzei ślady tego tego obozu dla Polaków…, smutne losy Polaków

Przy ulicy Lubelskiej, między ulicami Okrzei i Wiejską, na obszernym kartoflisku i dziś jeszcze można spotkać ocem

Wbrew temu wszystkiemu na koniec musi zatryumfować polska biało-czerwona flaga!.

Jan Zamoyski na tarasie cz II

ratusz i katedra z wieży zamku

Widok z wysokości zamkowej wieży ( której nie ma 🙂 )

Wróćmy tymczasem na taras belwederu, pewnego sierpniowego wieczoru Jan niepostrzeżenie przyprowadza tu swojego syna,  niespełna dwuletniego Tomasza, który z wielką radością biega po altanie. Hetman nie może nacieszyć się widokiem upragnionego potomka, szybko jednak przed oczyma przemakają jego piękne i dobre małżonki, które tak miłował . Anna, Krystyna, Gryzelda … ile dały mu szczęścia !, ale ile także tragicznego smutku. Żony umierały w kwiecie wieku, gdy życie stało przed nimi otworem, wydawało się im ( po kolei), że teraz tylko cieszyć się szczęściem u boku wielkiego i dobrego męża. Po kolejnych wizytach śmierci, zawsze w czarny strój przebrany nie tylko Hetman ale i jego wojsko co najmniej rok pamięta o wielkiej, nie do ukojenia stracie. Ten wielki wojownik widzi oczami wyobraźni również swe małe córeczki, które albo przy porodzie albo bardzo młodo, we wczesnym dzieciństwie odchodziły na drugą stronę życia.

Nagle wydaje się Kanclerzowi, że zmarłe już córki przyszły tu i… bawią się razem z małym Tomaszkiem, biegają wesoło po tarasie, podnoszą na rękach do góry braciszka…Jan, ukradkiem ociera łzę spływającą z policzka…

Pałac w Klemensowie i Maurycy Zamoyski

Widzieliśmy już dziś jeden zamek teraz kolejny w Klemensowie, stan gdy rodzina Zamoyskich w pałacu  jeszcze mieszkała wraz z głową rodu, przedostatnim XV Ordynatem Maurycym .                                              klemensów bog ucznió

W dniu jego śmierci przemawiał minister Spraw Zagranicznych Józef Beck odmawiając Niemcom dostępu do korytarza wiodącego na wschód.